Pytanie wraca w niemal każdej rozmowie o wierzytelności spłacanej w ratach: skoro znam stawkę i wiem, na ile lat zawarto umowę, czy nie wystarczy pomnożyć jednego przez drugie? Nie wystarczy, a wynik takiego mnożenia jest blisko dwa razy za duży. Powód nie leży w żadnej opłacie ani w drobnym druku. Leży w tym, od jakiej kwoty naliczają się odsetki.
Podstawą jest saldo, nie nominał
Odsetki kapitałowe nalicza się za dany okres od kwoty, która w tym okresie pozostaje do zwrotu. W harmonogramie z ratą kapitałowo-odsetkową każda rata zawiera część kapitałową, a ta obniża saldo. Następny miesiąc liczy się już od kwoty niższej, kolejny od jeszcze niższej. Ostatnia rata nalicza odsetki od ostatniego, najmniejszego kawałka kapitału.
Mnożenie stawki przez liczbę lat opisuje natomiast coś innego: harmonogram, w którym saldo przez cały okres stoi w miejscu, bo kapitał wraca jedną płatnością na końcu. Tam ten rachunek jest poprawny — różnicę między jednym i drugim rozkładem opisaliśmy przy okazji pytania, kiedy wraca kapitał: w ratach czy na końcu. W umowie ratalnej ten sam rachunek opisuje stan, który trwa do pierwszej raty.
Warto przy tym pamiętać, że odsetki nie biorą się ze zwyczaju rynkowego. „Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu” (art. 359 § 1 Kodeksu cywilnego). Podstawą jest konkretny zapis umowy i z niego wynika również to, od jakiej kwoty i za jaki okres odsetki się liczy. Dwa harmonogramy z identyczną stawką mogą więc stać na dwóch różnych podstawach naliczania.
Ile dokładnie wynosi ta różnica
Dla harmonogramu z równymi częściami kapitałowymi różnicę da się podać dokładnie, w ogóle bez znajomości stawki. Przy spłacie kapitału w n równych częściach suma odsetek za cały okres wynosi (n + 1) / 2n tego, co daje mnożenie stawki przez długość umowy. Dla umowy pięcioletniej spłacanej miesięcznie to 61/120, czyli niespełna 51 proc. Dla dwuletniej 25/48, a więc nieco ponad 52 proc. Im dłuższy okres, tym bliżej dokładnej połowy.
Istotne jest to, że proporcja nie zależy od wysokości stawki. Stawka skaluje obie wielkości jednocześnie, więc ich stosunek zostaje bez zmian. Nie zależy też od kwoty. To czysta konsekwencja tego, że przeciętne saldo w całym okresie jest o połowę niższe od kwoty początkowej.
Przy równej racie całkowitej — stała kwota co miesiąc, zmienny skład — saldo schodzi na początku wolniej, bo pierwsze raty w większej części pokrywają odsetki. Suma odsetek wychodzi wtedy wyższa niż w pierwszym wariancie i zależy już zarówno od stawki, jak i od długości okresu, ale nadal mieści się grubo poniżej wyniku mnożenia. Kierunek jest zawsze ten sam: harmonogram, który amortyzuje dług, przynosi mniej odsetek niż ten sam dług przy tej samej stawce utrzymywany w całości do końca.
Dlatego porównywanie dwóch pozycji po samej stawce prowadzi na manowce. Rozpiętość, jaką wprowadza kształt harmonogramu, jest większa niż rozpiętość stawek spotykanych na tym rynku. W dokumentach, które przechodzą nam przez ręce, to właśnie harmonogram, nie stawka, odpowiada za większą część różnicy w sumie przepływów.
Zwrot kapitału wygląda jak dochód, ale nim nie jest
Najczęstsze nieporozumienie w rozmowach nie dotyczy wcale wysokości odsetek. Dotyczy comiesięcznego przelewu. Kwota, która wpływa, jest w większej części zwrotem własnego kapitału, a nie dochodem — i dokładnie ta część, raz zwrócona, przestaje pracować w tej transakcji. To samo zdarzenie, które zmniejsza ryzyko, zmniejsza też podstawę naliczania odsetek. Jedno nie dzieje się bez drugiego.
Stąd wniosek, który bywa zaskakujący: łączny wynik takiej pozycji zależy nie tylko od harmonogramu, ale i od tego, co dzieje się ze zwróconymi kwotami po drodze. Ile daje ponowne ulokowanie zwracanych kwot, czyli procent składany, pokazuje nasz kalkulator procentu składanego. Kapitał wracający w ratach wymaga decyzji co miesiąc. Kapitał leżący na rachunku do czasu kolejnej transakcji nie przynosi nic, a przerwa między jedną a drugą liczy się w tygodniach, nie w godzinach. Ten sam mechanizm w ostrzejszej wersji działa przy spłacie przed terminem: kapitał wraca, odsetki nie.
Osobną rzeczą jest termin, w którym odsetki stają się płatne, bo bez zapisu w umowie rozstrzyga go ustawa: „W braku odmiennego zastrzeżenia co do terminu płatności odsetek są one płatne co roku z dołu, a jeżeli termin płatności sumy pieniężnej jest krótszy niż rok — jednocześnie z zapłatą tej sumy” (art. 360 Kodeksu cywilnego). Harmonogram miesięczny jest więc efektem umowy, nie reguły ogólnej, i warto sprawdzić, czy umowa rzeczywiście go przewiduje, zamiast zakładać miesięczny rytm z przyzwyczajenia.
Co z tego wynika dla inwestora
Stawka nie jest ceną strumienia, tylko jednym z parametrów, z których ten strumień się liczy. Wielkością porównywalną między ofertami jest suma przepływów z harmonogramu wraz z ich rozkładem w czasie. Mnożenie zastępuje tę sumę liczbą, która jest poprawna wyłącznie dla jednego, skrajnego przypadku — i zawsze myli się w tę samą stronę, zawyżając.
Ma to bezpośredni skutek dla wyceny. Dwie wierzytelności o tym samym nominale, terminie i stawce nie są tym samym aktywem: ratalna daje niższą sumę odsetek, ale amortyzuje ekspozycję, a ta z kapitałem na końcu daje sumę wyższą, utrzymując pełne ryzyko do dnia zapadalności. Wyższa suma odsetek nie jest zatem argumentem za wyższą ceną pozycji — bywa argumentem za niższą, bo opisuje strukturę, w której nic nie zmniejsza się samo. To ta sama logika, dla której LTV mówi więcej niż oprocentowanie.
W dokumentach warto więc sprawdzić trzy rzeczy, zanim zacznie się porównywać stawki. Czy do umowy dołączono harmonogram z rozbiciem każdej raty na część kapitałową i odsetkową — bez tego nie ma czego sumować. Od jakiej kwoty umowa każe liczyć odsetki: od salda na początek okresu, czy od kwoty początkowej niezależnie od dokonanych spłat, co jest zapisem innego rodzaju i prowadzi do zupełnie innej sumy. I czy odsetki są w okresie umowy płacone, czy doliczane do kwoty do zwrotu, bo tylko w pierwszym przypadku zasilają rachunek nabywcy na bieżąco.
Prosty test na koniec: jeśli ktoś przedstawia wynik umowy ratalnej jako stawkę pomnożoną przez liczbę lat, nie policzył harmonogramu. Niekoniecznie wprowadza w błąd — częściej po prostu pominął to, że saldo, od którego liczą się odsetki, maleje z każdą ratą.
Materiał ma charakter informacyjny. Nie jest ofertą, rekomendacją inwestycyjną ani poradą prawną lub podatkową. Zakres praw i obowiązków stron wynika z treści konkretnej umowy.