Pytanie pada zwykle w tym samym momencie: umowa podpisana, cena zapłacona — czy w księdze wieczystej będę teraz wpisany ja? Będzie, ale nie samo i nie od razu. Przy wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie wpis w dziale IV nie jest porządkowaniem papierów po transakcji. To on tę transakcję domyka.
Umowa to jeszcze nie przeniesienie
Art. 79 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece składa się z dwóch zdań i oba są ważne. Pierwsze: w razie przelewu wierzytelności hipotecznej na nabywcę przechodzi także hipoteka, chyba że ustawa stanowi inaczej. Drugie: do przelewu wierzytelności hipotecznej niezbędny jest wpis w księdze wieczystej. Ustęp 2 zamyka drogę w drugą stronę — hipoteka nie może być przeniesiona bez wierzytelności, którą zabezpiecza.
To samo wynika z art. 245(1) Kodeksu cywilnego: do przeniesienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości potrzebna jest umowa między uprawnionym a nabywcą, a gdy prawo jest ujawnione w księdze wieczystej — także wpis w tej księdze.
Wpis ma więc charakter konstytutywny: nie potwierdza zmiany, która już nastąpiła, ale ją wywołuje. Sąd Najwyższy postawił to ostro w postanowieniu I CSK 133/16 — dopóki wpis z wniosku nabywcy nie nastąpi, nie przechodzi na niego również wierzytelność hipoteczna. Nie jest więc tak, że nabywca ma wierzytelność, a czeka tylko na hipotekę. Do dnia wpisu wierzycielem pozostaje zbywca.
Jedno złagodzenie przewiduje art. 29 tej samej ustawy: wpis ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku. Liczy się dzień, w którym wniosek trafił do sądu, nie dzień, w którym referendarz go rozpoznał. Dlatego moment złożenia wniosku jest w tej operacji ważniejszy niż moment przelewu ceny.
Kto składa wniosek i co się zmienia w dziale IV
Sąd wieczystoksięgowy nie dowie się o cesji sam. Wniosek składa zainteresowany, czyli w praktyce nabywca — na formularzu KW-WPIS, w sądzie rejonowym właściwym dla nieruchomości. Dokumentem, na którym opiera się wpis, jest umowa przelewu. Art. 31 ust. 1 ustawy wymaga dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy; akt notarialny nie jest tu potrzebny, co w praktyce przesądza, ile z tej transakcji da się zrobić bez wizyty w kancelarii.
Opłata sądowa zależy od tego, jak sąd zakwalifikuje taki wpis, a kwalifikacja nie jest jednolita. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje 200 zł od wniosku o wpis ograniczonego prawa rzeczowego (art. 42 ust. 1), 150 zł za wpis zmiany treści ograniczonych praw rzeczowych (art. 43 pkt 4) i 100 zł za dokonanie innych wpisów (art. 44 ust. 1 pkt 6). Wysokość warto ustalić przed złożeniem wniosku: niedopłata nie kończy sprawy, ale cofa ją do punktu wyjścia, a przy wpisie liczonym od dnia wniosku to strata, której nie trzeba było ponosić.
Sam wniosek zostaje zaznaczony w księdze od razu, jeszcze przed rozpoznaniem. Ta wzmianka jest jedynym widocznym sygnałem, że stan ujawniony w księdze może być już nieaktualny — kto czyta odpis i pomija wzmianki, czyta go źle.
Zmienia się jedna rubryka: oznaczenie wierzyciela hipotecznego. Suma hipoteki, waluta, rodzaj hipoteki i pierwszeństwo zostają nietknięte. Nabywca wchodzi dokładnie na miejsce zbywcy, z tym samym numerem w kolejce — ani o stopień wyżej, ani niżej, a numer w tej kolejce decyduje o wartości zabezpieczenia bardziej niż jego kwota.
Warto przy tym pamiętać, czego w dziale IV nie ma. Jest suma hipoteki, czyli górna granica odpowiedzialności nieruchomości. Nie ma salda wierzytelności. Po dwóch latach regularnych spłat wpis wygląda identycznie jak w dniu ustanowienia hipoteki, bo spłaty nie są w księdze odnotowywane. Dlatego dokumentem, który trzeba mieć przed zapłatą, nie jest odpis księgi, a zestawienie wpłat i saldo potwierdzone przez zbywcę. Księga pokazuje stan prawny nieruchomości, nie stan rozliczeń.
Gdy hipoteka już wygasła, wpis tego nie naprawi
Art. 94 ustawy: wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Hipoteka gaśnie więc z mocy prawa, w dniu spłaty — a wpis zostaje w księdze, bo jego usunięcie wymaga osobnego wniosku o wykreślenie, od którego pobiera się połowę opłaty należnej od wniosku o wpis (art. 46).
Art. 100 nakłada na wierzyciela obowiązek dokonania wszelkich czynności umożliwiających wykreślenie hipoteki, ale wykreślenia nikt nie robi z urzędu. Jeśli właściciel nie dopilnował sprawy, w księdze stoi wpis hipoteki, której już nie ma. Z zewnątrz taki wpis jest nie do odróżnienia od działającego zabezpieczenia.
I tu kończy się pole działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Art. 5 chroni tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe. Wierzytelność prawem rzeczowym nie jest, a samej hipoteki nabyć się nie da, bo nie wolno jej przenieść bez wierzytelności. Treść księgi nie stworzy więc długu, którego nie ma: jeżeli wierzytelność wygasła, nabywca nie kupuje nic, choć wpis w dziale IV wygląda bez zarzutu. Właściciel nieruchomości może w takiej sytuacji żądać usunięcia niezgodności między stanem z księgi a rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 1).
Co z tego wynika dla inwestora
Pierwsza konsekwencja dotyczy kolejności czynności, nie treści umowy. Między zapłatą a wpisem jest okres, w którym pieniądze są już po jednej stronie, a prawo wciąż po drugiej. Skoro skutek liczy się od dnia złożenia wniosku, kolejność ograniczająca to ryzyko wygląda tak: dokument z notarialnie poświadczonym podpisem zbywcy w ręku, wniosek złożony, a pełne rozliczenie dopiero potem albo uzależnione od wpisu. Powód jest prozaiczny i zna go każdy, kto takie wnioski składał: po otrzymaniu ceny zbywca nie ma już żadnego interesu w odpowiadaniu na wezwania sądu, a bez jego podpisu we właściwej formie wniosek nie przejdzie.
Druga: weryfikacja przed zakupem składa się z dwóch osobnych pytań, które łatwo zlepić w jedno. Czy hipoteka jest wpisana i na którym miejscu — to sprawdza się w księdze. Czy wierzytelność istnieje i w jakiej wysokości — tego w księdze nie ma i nie będzie. Odpowiedź twierdząca na pierwsze pytanie bez odpowiedzi na drugie nie opisuje zabezpieczenia, tylko wpis.
Trzecia dotyczy ceny. Ryzyko okresu przejściowego jest realne i wyceniane rzadko, bo wygląda na formalność. Nie jest nią: do dnia wpisu nabywca nie może samodzielnie dochodzić wierzytelności, a sąd wieczystoksięgowy rozpoznaje wnioski w swoim tempie, różnym w różnych wydziałach. Im więcej czynności zależy po transakcji od dobrej woli zbywcy, tym mniej warta jest ta sama wierzytelność — i to jest argument cenowy, nie uwaga porządkowa.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi oferty, rekomendacji inwestycyjnej ani porady prawnej.